Mới đây, một nghiên cứu do Đại học Oxford dẫn đầu, công bố trên tạp chí khoa học uy tín PLOS Biology, đã đưa ra lời giải đáng chú ý: hiện tượng này có liên quan chặt chẽ đến cách con người di chuyển và sự phát triển của não bộ.
Nhóm nghiên cứu gồm các nhà khoa học từ đại học Oxford và đại học Reading đã thu thập dữ liệu từ 41 loài khỉ và vượn, với tổng cộng 2.025 cá thể. Họ sử dụng mô hình Bayesian (một phương pháp thống kê tiên tiến) để phân tích các yếu tố có thể ảnh hưởng đến tay thuận như: cách sử dụng công cụ, chế độ ăn, trọng lượng cơ thể và dung tích não.
Kết quả cho thấy, nếu xét theo quy luật tiến hóa thông thường, việc con người có tỷ lệ thuận tay phải cao đến vậy là một “ngoại lệ khó lý giải”. Tuy nhiên, khi xét đến hai yếu tố quan trọng là mô hình dung tích não và tỷ lệ chiều dài tay - chân (đại diện cho khả năng đi thẳng bằng hai chân), sự “khác thường” này hoàn toàn biến mất. Nói cách khác, chính việc đi bằng hai chân và não bộ phát triển mạnh đã khiến con người dần trở thành loài thuận tay phải.
Tổ tiên loài người: Xu hướng thuận tay phải tăng dần theo thời gian
Nghiên cứu cũng sử dụng mô hình để “truy ngược” xem các tổ tiên đã tuyệt chủng của loài người thuận tay nào. Kết quả cho thấy, xu hướng thuận tay phải không xuất hiện ngay từ đầu mà tăng dần theo tiến trình tiến hóa.
Ở các loài người cổ đại như Australopithecus (vượn người phương Nam), xu hướng này còn rất nhẹ, tương tự tinh tinh hay gorilla hiện nay. Khi chi Homo xuất hiện (bao gồm Homo habilis, Homo erectus, Neanderthal), tỷ lệ thuận tay phải bắt đầu tăng rõ rệt. Đến Homosapiens hiện đại, con số này đạt tới khoảng 90%.
Một trường hợp ngoại lệ thú vị là Homo floresiensis - loài “người tí hon” từng sống ở Indonesia. Mô hình dự đoán họ có xu hướng thuận tay phải thấp hơn đáng kể. Điều này phù hợp với đặc điểm của loài này: não nhỏ hơn và lối sống kết hợp giữa đi thẳng và leo trèo, chưa hoàn toàn phụ thuộc vào hai chân.
Hai giai đoạn tiến hóa quyết định “tay thuận” của con người
Nghiên cứu chỉ ra rằng, sự hình thành thói quen thuận tay phải diễn ra qua hai giai đoạn kéo dài hàng triệu năm:
Giai đoạn 1: Đi bằng hai chân để giải phóng đôi tay
Khi tổ tiên loài người bắt đầu đứng thẳng và di chuyển bằng hai chân, đôi tay không còn phải đảm nhận vai trò chống đỡ hay di chuyển. Nhờ đó, chúng được “giải phóng” để thực hiện các hoạt động phức tạp như chế tạo công cụ, đòi hỏi sự chính xác và phối hợp cao.
Giai đoạn 2: Não bộ phát triển củng cố ưu thế tay phải
Cùng với sự khéo léo của đôi tay, não bộ con người cũng phát triển mạnh mẽ và tái tổ chức. Bán cầu não trái, nơi kiểm soát tay phải dần chiếm ưu thế, từ đó “cố định hóa” thói quen thuận tay phải trong quần thể.
Góc nhìn từ di truyền học: “gen tay thuận” có tồn tại?
Không ít người cho rằng việc thuận tay là do di truyền, và điều này đúng… nhưng chưa đủ.
Các nghiên cứu trên cặp song sinh cho thấy yếu tố di truyền chỉ giải thích khoảng 20 - 30% sự khác biệt về tay thuận. Một số gen như LRRTM1 từng được cho là liên quan đến việc thuận tay trái, nhưng không có “gen quyết định tuyệt đối”.
Điều đó có nghĩa: môi trường, thói quen và cả yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình phát triển phôi thai cũng góp phần định hình tay thuận của mỗi người.
Vì sao vẫn có người thuận tay trái?
Nếu thuận tay phải là “lợi thế tiến hóa”, tại sao vẫn có 10% người thuận tay trái? Đây là một trong những câu hỏi thú vị nhất.
Giới khoa học phương Tây từ lâu đã lý giải sự tồn tại của người thuận tay trái bằng giả thuyết “lợi thế thiểu số”. Theo nghiên cứu đăng trên Proceedings of the Royal Society B, việc chiếm tỷ lệ thấp giúp họ tạo ra yếu tố bất ngờ trong các tình huống đối kháng, từ đó duy trì lợi thế tiến hóa nhất định.
Thực tế, nhiều vận động viên nổi tiếng như Rafael Nadal hay Lionel Messi đều thuận tay (hoặc chân) trái, và chính điều này đôi khi tạo nên sự khác biệt trong thi đấu.
