Định vị lại vai trò của báo chí trong thời đại số

Báo chí - địa chỉ tin cậy trong "biển" thông tin

Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và sự bùng nổ của mạng xã hội đang tạo ra cuộc cách mạng sâu sắc trong lĩnh vực truyền thông. Không chỉ thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiếp nhận, các nền tảng số còn làm biến đổi toàn bộ hệ sinh thái báo chí.

Nếu trước đây, báo chí gần như là kênh chủ đạo cung cấp thông tin cho xã hội, thì ngày nay, mỗi cá nhân với một chiếc điện thoại thông minh đều có thể trở thành người tạo lập và lan truyền nội dung. Thông tin được truyền đi với tốc độ tính bằng giây, vượt qua mọi ranh giới về không gian và thời gian, mở ra những cơ hội chưa từng có nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với báo chí chính thống.

Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí không còn được đo bằng khả năng đưa tin nhanh nhất, mà bằng năng lực kiểm chứng sự thật, định hướng dư luận, kiến tạo đồng thuận xã hội và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước

Đây cũng là thông điệp xuyên suốt trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số" của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, khi khẳng định rằng sự phát triển của công nghệ không làm giảm đi vai trò của báo chí cách mạng, mà ngược lại, càng đòi hỏi báo chí phải đổi mới mạnh mẽ để thực hiện tốt hơn sứ mệnh của mình trong kỷ nguyên số.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, trong trật tự truyền thông mới, khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định điều gì đúng, điều gì còn phải kiểm chứng, điều gì chỉ là cảm xúc đám đông hoặc sự sắp đặt có chủ ý. Đó chính là sứ mệnh của báo chí và đòi hỏi sự chuyên nghiệp, thái độ lao động nghề nghiệp nghiêm túc và bản lĩnh trước mọi sức ép.

"Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật. Người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản - Chánh Văn phòng Bộ Công an, Người phát ngôn Bộ Công an, việc xác lập rõ vai trò của báo chí trong thời đại số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cuộc chiến chống tin giả, thông tin xấu độc và các hành vi thao túng thông tin trên không gian mạng ngày càng diễn biến phức tạp.

Khi mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo cho phép thông tin được tạo lập, lan truyền với tốc độ chưa từng có, báo chí chính thống với quy trình tác nghiệp chặt chẽ, hệ thống biên tập nhiều lớp và đạo đức nghề nghiệp, có vai trò quyết định trong định hướng dư luận và làm sáng tỏ sự thật, là tuyến phòng thủ quan trọng trước làn sóng tin giả ngày càng tinh vi.

Báo chí không chỉ đưa tin, mà quan trọng hơn là đưa tin có kiểm chứng, có định hướng, làm rõ bản chất sự việc, cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, khách quan để người dân tiếp cận thông tin "đúng", "sạch"; qua đó góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin, sự đồng thuận xã hội.

"Trong nhiều vụ việc phức tạp, điều xã hội cần nhất không phải là thông tin thật nhiều, mà là thông tin chính xác, kịp thời, có kiểm chứng, và có định hướng. Nếu thông tin chính thống chậm, mờ hoặc thiếu, khoảng trống đó sẽ bị tin giả chiếm lĩnh rất nhanh. Do đó, nếu báo chí chủ động, kịp thời, nhạy bén trong cung cấp thông tin có kiểm chứng sẽ phát huy tốt vai trò là "lá chắn" trước vấn nạn tin giả hiện nay.

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, Chánh Văn phòng Bộ Công an: Báo chí chính thống là "tuyến phòng thủ" quan trọng trước làn sóng tin giảBáo chí và doanh nghiệp đều phát triển dựa trên nền tảng niềm tin

Khi vụ việc mới phát sinh, cơ quan báo chí cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng để nhanh chóng có được thông tin về bản chất sự việc, cung cấp thông tin định hướng ban đầu, tránh để dư luận bị cuốn theo các nguồn tin chưa kiểm chứng. Bên cạnh đó, báo chí cần tăng cường các tuyến bài phân tích, phản biện, không chỉ nêu hiện tượng mà phải đi sâu vào bản chất, chỉ rõ thủ đoạn, hậu quả và cách phòng ngừa.

Một điểm rất quan trọng nữa là báo chí phải giữ được sự chuẩn mực và nhân văn, không khuếch đại bất thường, không chạy theo tâm lý đám đông. Làm báo trong bối cảnh số không chỉ là đưa tin nhanh, mà còn là kiểm soát chất lượng thông tin, kiểm soát tác động xã hội của thông tin", Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản nói.

Tính chuyên sâu và kiến tạo của báo chí

Trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt ra một yêu cầu mới đối với báo chí trong kỷ nguyên số: không gian số cần có những tác phẩm báo chí giàu dữ liệu, đa dạng về nội dung, phong phú về cách thể hiện và có chiều sâu trong phân tích chính sách.

Theo Tổng Bí thư, trước những vấn đề lớn như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cải cách hành chính, chính sách an sinh hay những biến động của kinh tế thế giới, công chúng không thể có cái nhìn đầy đủ nếu chỉ tiếp cận những mẩu tin rời rạc trên mạng xã hội. Vì vậy, trách nhiệm của báo chí không chỉ là đưa tin nhanh hơn, mà quan trọng hơn là đúng hơn, sâu sắc hơn và mang lại nhiều giá trị hơn cho xã hội.

Quan điểm này cũng phản ánh xu hướng phát triển của báo chí hiện đại trên thế giới, khi vai trò của các cơ quan báo chí ngày càng chuyển từ "đưa tin" sang "giải thích tin tức", từ phản ánh sự kiện sang phân tích chính sách và kiến tạo đối thoại xã hội. Đó cũng là con đường để báo chí giữ được giá trị của mình trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hàng nghìn bản tin chỉ trong vài phút, nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, khả năng kết nối dữ liệu, tri thức và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Chính tại Việt Nam, định hướng này cũng đang trở thành xu hướng được nhiều cơ quan báo chí đang theo đuổi.

Chia sẻ câu chuyện từ thực tế, Nhà báo Nguyễn Văn Bá - Tổng Biên tập Báo VietNamNet, cho rằng nhu cầu của công chúng hiện nay đã thay đổi rất nhiều so với trước đây. Nếu trước kia độc giả cần báo chí phát hiện và phản ánh sự việc, thì ngày nay họ muốn biết vì sao vấn đề tồn tại, ai chịu tác động và cần thay đổi điều gì để giải quyết.

Theo ông Bá, rất nhiều khó khăn của người dân và doanh nghiệp không bắt nguồn từ năng lực hay nguồn lực, mà xuất phát từ những điểm nghẽn về cơ chế, chính sách và cách thức thực thi. Bởi vậy, báo chí không thể chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện tượng, mà cần đi sâu phân tích nguyên nhân, chỉ ra những bất cập và góp phần mở ra các giải pháp.

Đó cũng là lý do VietNamNet nhiều năm qua kiên trì theo đuổi các chủ đề cải cách thể chế, phát triển kinh tế tư nhân, phân cấp, phân quyền hay cải thiện môi trường đầu tư, với mong muốn trở thành một diễn đàn chính sách, nơi tiếng nói từ thực tiễn được chuyển tải tới các nhà hoạch định chính sách, đồng thời góp phần xây dựng niềm tin xã hội và thúc đẩy sự phát triển của đất nước.

"Tôi cho rằng báo chí ngày nay không chỉ là nơi cung cấp thông tin. Báo chí còn phải trở thành một diễn đàn chính sách, nơi tiếng nói từ thực tiễn được chuyển tải tới những người làm chính sách và ngược lại. Khi làm được điều đó, báo chí mới thực sự góp phần vào quá trình phát triển của đất nước", ông Bá nói.

Chuyển đổi số bắt đầu từ đổi mới tư duy

Trước những yêu cầu mới về vai trò, sứ mệnh của báo chí, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận chuyển đổi số báo chí một cách toàn diện hơn.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chuyển đổi số báo chí không thể hiểu đơn giản là lập thêm trang điện tử, mở tài khoản mạng xã hội hay trang bị thiết bị hiện đại. Đó phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp.

"Báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Bày tỏ sự đồng tình với quan điểm trên, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế cho rằng, chuyển đổi số đang tạo ra cơ hội để báo chí đổi mới phương thức tác nghiệp, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số nhằm nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin, tăng cường tương tác với công chúng và phản ánh kịp thời hơn những vấn đề của đời sống xã hội.

Bà Sửu cho rằng công nghệ chỉ là phương tiện, còn yếu tố quyết định vẫn là con người và những giá trị cốt lõi của báo chí. Dù AI có thể hỗ trợ thu thập, xử lý dữ liệu hay sản xuất nội dung, nhưng không thể thay thế bản lĩnh chính trị, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Theo bà Nguyễn Thị Sửu, trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi các cơ quan báo chí đồng thời đổi mới tư duy quản trị, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và giữ vững tôn chỉ, mục đích của báo chí cách mạng.

Một nền báo chí hiện đại không chỉ mạnh về công nghệ, mà còn phải chuyên nghiệp trong tác nghiệp, nhân văn trong cách tiếp cận và có trách nhiệm trong từng sản phẩm thông tin. Đây cũng chính là điều mà công chúng kỳ vọng ở báo chí trong kỷ nguyên số, đó là làm chủ công nghệ nhưng không để công nghệ làm lu mờ giá trị của nghề báo.