Công nhân làm việc tại Công ty Vexos (100% vốn nước ngoài) trong Khu chế xuất Tân Thuận, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Nghị quyết 10-NQ/TW đặt ra yêu cầu chủ động lựa chọn dòng vốn đầu tư nước ngoài có chất lượng, công nghệ và sức lan tỏa cao. Nhưng để lựa chọn được nhà đầu tư phù hợp, Việt Nam cũng phải trở thành điểm đến có đủ sức thuyết phục đối với những tập đoàn đang tìm kiếm môi trường phát triển dài hạn.
Bài viết nhìn từ phía nhà đầu tư, từ những điều họ cần ở Việt Nam đến năng lực giữ chân dòng vốn sau khi dự án đã được triển khai.
Doanh nghiệp tìm nơi giúp kiểm soát được chi phí dài hạn
Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài cho thấy một chuyển động quan trọng trong tư duy phát triển. Việt Nam không còn chỉ đặt mục tiêu thu hút thật nhiều vốn, mà chủ động lựa chọn những dòng vốn có công nghệ, năng lực quản trị, khả năng đổi mới sáng tạo và sức lan tỏa đối với doanh nghiệp trong nước.
Đó là hướng đi cần thiết. Nhưng lựa chọn đầu tư luôn là câu chuyện hai chiều. Việt Nam cần những nhà đầu tư có trách nhiệm, có năng lực và gắn bó lâu dài. Ngược lại, các tập đoàn quốc tế cũng cân nhắc kỹ lưỡng trước khi quyết định đặt vốn, đặt nhà máy, đặt trung tâm nghiên cứu hay bộ phận điều hành khu vực tại một quốc gia.
Cùng với câu hỏi Việt Nam cần dòng vốn nào, cần đặt ra câu hỏi khác không kém phần quan trọng: Nhà đầu tư thực sự tìm kiếm gì ở Việt Nam?
Trước hết, họ cần một môi trường giúp tối ưu chi phí và duy trì khả năng cạnh tranh. Chi phí lao động thấp, ưu đãi thuế, giá thuê đất hay chính sách hỗ trợ đầu tư không còn là lợi thế quyết định như trước, nhưng vẫn là những yếu tố quan trọng trong tính toán của doanh nghiệp. Bởi dù lựa chọn chiến lược cạnh tranh nào, giá thành vẫn luôn là nền tảng của hoạt động sản xuất kinh doanh.
Điều nhà đầu tư quan tâm không chỉ là mức ưu đãi trong vài năm đầu, mà là tổng chi phí cần bỏ ra để dự án vận hành ổn định trong suốt vòng đời đầu tư.
Bài toán này bao gồm chi phí logistics, năng lượng, nguyên liệu, thuê đất, tuyển dụng và đào tạo lao động; đồng thời tính đến phần chi phí phát sinh do thủ tục hành chính kéo dài, chậm kết nối hạ tầng hoặc vướng mắc trong quy hoạch, xây dựng và hải quan.
Một địa phương có ưu đãi cao nhưng hạ tầng giao thông chưa thông suốt, điện năng thiếu ổn định, logistics còn đắt đỏ hoặc thủ tục kéo dài thì lợi thế ban đầu rất dễ bị triệt tiêu. Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt, doanh nghiệp không chỉ tìm một nơi có chi phí thấp, mà tìm một nơi giúp họ kiểm soát được chi phí một cách dài hạn và có thể dự báo.
Bên cạnh bài toán giá thành là yêu cầu về chất lượng. Mỗi doanh nghiệp có thể chọn một phân khúc thị trường khác nhau. Có doanh nghiệp theo đuổi sản phẩm phổ thông với lợi thế về giá. Có doanh nghiệp chọn phân khúc cao cấp, lấy công nghệ, thiết kế và chất lượng làm lợi thế cạnh tranh. Nhưng ở bất cứ phân khúc nào, chất lượng vẫn phải được bảo đảm tương xứng với cam kết của doanh nghiệp đối với thị trường.
Nhà đầu tư tự chịu trách nhiệm về công nghệ, dây chuyền, quy trình sản xuất và năng lực quản trị của doanh nghiệp.
Nhà đầu tư FDI cần gì ngoài ưu đãi?
Tuy nhiên, để bảo đảm sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn đã cam kết, họ cần một hệ sinh thái đầu vào đủ tin cậy. Điều đó bao gồm nguồn nhân lực có tay nghề, từ công nhân kỹ thuật, kỹ sư đến đội ngũ quản lý; cùng với hạ tầng kỹ thuật vận hành ổn định như điện năng, nước sạch, viễn thông, dữ liệu, dịch vụ kiểm định, tiêu chuẩn và các điều kiện hỗ trợ sản xuất.
Yêu cầu này càng trở nên khắt khe đối với các ngành công nghệ cao. Một nhà máy bán dẫn, trung tâm dữ liệu, cơ sở sản xuất thiết bị y tế hay trung tâm nghiên cứu - phát triển khó có thể hoạt động hiệu quả nếu nguồn điện thiếu ổn định, chất lượng nước không đáp ứng yêu cầu, hạ tầng số chưa đồng bộ hoặc lao động kỹ thuật chưa đạt chuẩn.
Khi các điều kiện nền tảng không được bảo đảm, doanh nghiệp sẽ khó duy trì chất lượng sản phẩm, kiểm soát rủi ro vận hành và giữ vững uy tín trên thị trường toàn cầu.
Khu chế xuất Tân Thuận, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Điều thứ ba là sự ổn định. Đây có thể là yếu tố quyết định việc một doanh nghiệp chỉ xem Việt Nam là điểm dừng ngắn hạn hay là nơi để xây dựng chiến lược phát triển lâu dài.
Sự ổn định trước hết nằm ở môi trường bên trong. Nhà đầu tư cần một hệ thống chính sách minh bạch, nhất quán và có khả năng dự báo. Họ cần biết các cam kết ban đầu có được tôn trọng hay không, quy định có được áp dụng thống nhất hay không, quy hoạch có thay đổi thiếu lộ trình hay không.
Với doanh nghiệp, mỗi ngày chậm trễ trong thủ tục, mỗi lần phải đi lại giữa nhiều cơ quan, mỗi vướng mắc kéo dài về đất đai, xây dựng, điện, nước hay hải quan đều có thể trở thành chi phí thực.
Nhưng trong nền kinh tế hội nhập sâu rộng, nhà đầu tư còn nhìn vào sự ổn định trong kết nối quốc tế của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Phần lớn hàng hóa của khu vực FDI gắn với xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Vì vậy, vị thế quốc tế, mức độ hội nhập, khả năng tận dụng các cam kết thương mại và sự tin cậy trong quan hệ với các đối tác lớn đều tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư.
Nhà đầu tư không chỉ nhìn vào quy mô thị trường nội địa. Họ quan tâm Việt Nam có thể trở thành một mắt xích thuận lợi đến đâu trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu.
Một quốc gia có môi trường chính trị - xã hội ổn định, quan hệ đối ngoại rộng mở, khả năng hội nhập sâu và uy tín quốc tế được củng cố sẽ tạo thêm niềm tin cho những dự án có quy mô lớn và thời gian thu hồi vốn dài.
Hiểu đúng ba nhu cầu về chi phí, chất lượng và ổn định sẽ giúp Việt Nam chuyển từ tư duy kêu gọi đầu tư sang tư duy thiết kế môi trường đầu tư. Đó cũng là điều kiện để Việt Nam không chỉ thu hút được vốn, mà thu hút được những đối tác có thể cùng đất nước tạo ra năng lực phát triển mới.
